Bij de rechtbank in Amsterdam begint vandaag de strafzaak tegen staalbedrijf Tata Steel in IJmuiden. Het Openbaar Ministerie (OM) verwijt het bedrijf het opzettelijk en wederrechtelijk in de lucht brengen van schadelijke stoffen, met mogelijk nadelige gevolgen voor de openbare gezondheid. Het is nog niet duidelijk of leidinggevenden van Tata persoonlijk worden vervolgd.

De zaak gaat terug op een aangifte die strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq in 2021 deed namens 1200 omwonenden van de staalfabriek. Het OM heeft met de dagvaarding die aangifte overgenomen. Ficq, die bij de zitting aanwezig is, noemt het een ontzettend belangrijke dag. Volgens haar gaat het om een ernstig misdrijf en erkent de vervolging het belang van een gezonde leefomgeving. Vervuiling die ziekmaakt, kan volgens haar misdadig zijn.

De aangifte is gedaan door omwonenden met gezondheidsklachten, mensen die zich zorgen maken over de gezondheid van kinderen, en nabestaanden van mensen die aan ernstige ziekten zijn overleden. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) registreert een bovengemiddeld aantal gevallen van longkanker in de omgeving IJmond. Een groot deel van de overlast komt volgens de berichtgeving van de kooksgasfabrieken, waar gas uit steenkool wordt gehaald. De kooks worden samen met ijzererts gebruikt om in de hoogovens staal te maken. Regelmatig ontstaan daarbij rauwe kooks, omdat de steenkool niet goed verbrandt. Die rauwe kooks veroorzaken gevaarlijke luchtverontreiniging. Grafietregens met zorgwekkende stoffen laten roetlaagjes achter op vensterbanken, auto's en kinderspeelplaatsen in de directe omgeving van de fabriek.

Anderhalf jaar na de aangifte betraden rechercheurs van de Inspectie Leefomgeving en Transport, de Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond en het Nederlands Forensisch Instituut het fabrieksterrein voor onderzoek. Ook werden gegevens op het hoofdkantoor in beslag genomen. Het OM besloot pas in juli van dit jaar tot vervolging, bijna vijf jaar na de aangifte. Ficq benadrukt dat een zware beschuldiging als deze sterke bewijzen vraagt. Een officier van justitie gaat volgens haar niet over één nacht ijs bij de strafrechtelijke vervolging van een multinational als Tata Steel.

De Koninklijke Hoogovens werden in 1918 opgericht, kort na de Eerste Wereldoorlog, en sindsdien wordt in Velsen-Noord staal gemaakt van ijzererts en steenkool. Ficq stelt dat er in de afgelopen decennia in dat proces minder is veranderd dan nodig was. Sommige onderdelen van de fabriek zijn volgens haar zo lek als een mandje. Zij wil dat ook feitelijke leidinggevenden worden vervolgd, onder wie bestuursvoorzitter Hans van den Berg. Het gaat haar daarbij volgens eigen zeggen niet om de persoon, maar om het feit dat beslissingen van mensen die verantwoordelijkheid dragen tot overtredingen leiden.

Tata heeft laten weten dat het technisch onvermijdelijk is dat incidenteel een kooks niet volledig gaart. De verdenking luidt dat het bedrijf de incidenten voor lief neemt en bewust niet meldt. Volgens Ficq zijn de uitstootongelukken voorzienbaar en vermijdbaar, en is dat een keuze van Tata. Het bedrijf heeft plannen voor de verduurzaming van de productie, het zogeheten groene staal, en het vervangen van oude onderdelen is commercieel minder interessant geworden.

De overlast van het bedrijf werd lange tijd geaccepteerd, omdat veel mensen in de omgeving financieel afhankelijk waren van Tata. Inmiddels lijkt het bedrijf volgens de berichtgeving het vertrouwen van omwonenden en toezichthouders te hebben verspeeld. De omgevingsdienst van de provincie Noord-Holland wil de vergunning voor de kooksgasfabrieken intrekken. Dat besluit volgt op talrijke waarschuwingen en miljoenenboetes. De Rijksoverheid eist daarnaast maatregelen om op korte termijn een einde te maken aan de gezondheidsrisico's voor omwonenden. Dat is een harde voorwaarde voor de staatssteun van 2 miljard euro om groen staal te maken. Tata wil in 2030 voor de helft van de productie overschakelen op gas, waterstof en elektriciteit.

Het kabinet heeft laten weten dat de onderhandelingen met Tata over verduurzaming doorgaan ondanks de strafzaak. Ficq acht het niet waarschijnlijk dat de overheid het geld overmaakt voordat de rechter uitspraak heeft gedaan. Volgens haar zou dat een ongewone benadering zijn. De overheid heeft de onderhandelingen met Tata verlengd tot maart volgend jaar, en het is onwaarschijnlijk dat de strafzaak dan al is afgerond.

19Weergaven

Auteur

Politiek verslaggever

Sanne de Vries — politiek verslaggever, Kernblik.