De AfD heeft de deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt in september met ruime voorsprong gewonnen, maar een regering vormen blijkt vooralsnog allesbehalve vanzelfsprekend. De partij haalde bijna 44 procent van de stemmen, goed voor 39 zetels. Dat zijn er drie te weinig om alleen te regeren. Ruim twee en een halve maand na de verkiezingen is er nog geen begin van een formatie zichtbaar.

De AfD, die in Saksen-Anhalt als extreemrechts wordt beschouwd, is daardoor afhankelijk van andere partijen. Het links-populistische BSW of overlopers uit de christendemocratische CDU zouden het verschil kunnen maken. Partijleider Ulrich Siegmund zei voor de verkiezingen alleen met een absolute meerderheid te willen regeren, maar daar is hij op teruggekomen. Ook heeft hij de eis laten varen om in één stemronde tot premier te worden gekozen. Hoe hij zich wel wil laten verkiezen, is nog onbekend. De stemmingen staan volgende maand gepland.

Bij de eerste twee stemrondes is een absolute meerderheid nodig. Lukt dat niet, dan wint in een derde ronde de kandidaat met de meeste stemmen. Het BSW wil zich onthouden van stemmen. De overige partijen hebben samen 39 zetels, evenveel als de AfD. Siegmund hoopt daarom op afvallige CDU-leden. Dat is volgens de berichtgeving geen onwaarschijnlijk scenario, omdat eerder AfD'ers met meer stemmen dan verwacht zijn verkozen tot parlementsvoorzitter. CDU-leden zeiden zich toen van stemming te hebben onthouden, maar de uitslag klopte daar niet mee. Dat heeft geleid tot onrust en wantrouwen binnen de partij.

Binnen de CDU-fractie werd voorgesteld dat leden een eed zouden afleggen dat zij niet op de AfD-kandidaat zouden stemmen. Wie dat toch zou doen, moet opstappen. De eedaflegging is uiteindelijk niet doorgegaan, maar politie en justitie zijn wel een onderzoek tegen de CDU gestart. De partij wordt verdacht van onrechtmatige dwang en het overtreden van het stemgeheim. Ook dat weerspiegelt de verdeeldheid in de partij, die in twee kampen is verdeeld.

Huidig deelstaatpremier Sven Schulze werd na de slecht verlopen verkiezingen maar net verkozen tot fractievoorzitter, en zijn gezag is beperkt. Andere partijen maken zich daarom zorgen of Schulze zijn fractie bij de premiersverkiezingen onder controle heeft. Linkse partijen zoeken intussen naar een onpartijdige kandidaat die zowel de CDU als het BSW kan steunen om Siegmund te verslaan. De CDU wees dat idee eerst af, waardoor de AfD-leider in een derde stemronde kan winnen. Inmiddels lijken de christendemocraten toch bereid mee te denken. Het BSW is verdeeld: partijleider Sahra Wagenknecht staat open voor de AfD, maar bestuursleden niet.

Ook in andere deelstaten speelt de AfD een rol. In Mecklenburg-Voor-Pommeren werd de partij in september eveneens de grootste, nipt gevolgd door de SPD. Die partij heeft de formatie inmiddels afgerond met Die Linke en de Groenen. In Berlijn werd Die Linke de grootste; de regeringsvorming met de Groenen en de SPD is daar nog bezig. Formaties in de deelstaten duren gemiddeld vijftig dagen. Siegmund lijkt intussen weinig haast te maken en zou zelfs akkoord gaan met een rol in de oppositie. Volgens Duitse media heeft de landelijke partijleiding druk op hem uitgeoefend om regeringsverantwoordelijkheid te nemen.

Tegenstanders hopen juist dat een AfD-regering teleurstelt, omdat veel plannen volgens hen niet uitvoerbaar zijn. Vooral op links wordt gewaarschuwd voor die houding, met de verwijzing: «In 1933 dacht men ook: laten we het eens proberen», een verwijzing naar de machtsovername door Adolf Hitler. De AfD gaat er zelf van uit dat deze onzekere situatie de partij sterker maakt. Siegmund is bereid nieuwe verkiezingen uit te schrijven, in de verwachting dan een absolute meerderheid te halen. Met dat scenario hoopt de partij de CDU onder druk te zetten, meldt weekblad Der Spiegel.

De AfD plant de eerste stemronde op 8 december. Een week later zou eerst over nieuwe verkiezingen gestemd moeten worden, voordat een derde stemronde wordt voorgesteld. Voor kerst moet dan duidelijk zijn of er nieuwe verkiezingen komen, of dat de eerste AfD-premier in de Duitse geschiedenis een feit wordt.

13Weergaven

Auteur

Politiek verslaggever

Sanne de Vries — politiek verslaggever, Kernblik.