De Afrikaans National Congress (ANC) blijft de grootste partij van Zuid-Afrika, maar bij de lokale verkiezingen heeft zij flink aan steun ingeboet. Met ongeveer 30,8 procent van de stemmen zakte de partij ten opzichte van 2021 met ruim vijftien procentpunten. Vooral in de grote steden is het verlies zichtbaar: de ANC verloor de meerderheid in zes van de belangrijkste stedelijke gemeenten.
In die zes grote steden won de Democratic Alliance (DA) de meeste stemmen, waaronder in Johannesburg. In de hoofdstad van de economische regio Gauteng is de DA de grootste partij geworden, maar zonder absolute meerderheid van de zetels. Daardoor is een coalitie nodig om de burgemeester te kiezen, en is de uitkomst daarvan nog niet zeker.
Johannesburg kampt al langer met grote problemen. Stroomstoringen, afvalophoping, watertekorten en een hoge criminaliteit bepalen het dagelijks leven van veel inwoners. Juist op die terreinen wordt de ANC al jaren verweten dat zij tekortschiet. De verkiezingsuitslag is daarom ook te lezen als een oordeel over het bestuur van de afgelopen jaren.
Het vooruitzicht op een DA-burgemeester in Johannesburg is gekoppeld aan Helen Zille, 75 jaar oud, die eerder burgemeester van Kaapstad was en nu de kandidaat van de DA voor het burgemeesterschap is. Zille is bekend om haar campagne, waarin zij zich met filmpjes liet zien in overstroomde straten en in Soweto. Die acties werden breed gedeeld op sociale media. Kaapstad, dat al ruim twintig jaar door de DA wordt bestuurd, geldt bij veel waarnemers als een stad die beter functioneert dan Johannesburg.
Ook op het gebied van financieel beheer valt het verschil op. Slechts 39 van de 257 gemeenten in Zuid-Afrika hebben een schone accountantsverklaring. Een groot deel daarvan ligt in de Westelijke Kaap, het gebied waar de DA sterk is. Het beeld van een partij die besturen beter op orde heeft, sluit daarmee aan bij de winst die de DA in de grote steden boekte.
Een andere winnaar is de partij MK van oud-president Jacob Zuma. Die partij wist meer stemmen te winnen, met name in Durban. Dat maakt de verkiezingen niet alleen een afrekening met de ANC, maar ook een signaal dat kiezers op zoek zijn naar alternatieven binnen en buiten de gevestigde partijen.
De uitslag komt voor de ANC op een gevoelig moment. Bij de nationale verkiezingen van 2024 verloor de partij haar meerderheid in het parlement, waarna zij een regering van nationale eenheid vormde met andere partijen. Analisten stellen dat de ANC nu moet laten zien dat zij verantwoording kan afleggen en resultaten kan boeken. President Cyril Ramaphosa riep de partijen op tot samenwerking. Hoe de coalitievorming in Johannesburg zal verlopen, moet nog blijken.
3