De Tweede Kamer debatteert over een voorstel om na de val van een kabinet eerst een nieuwe formatie te overwegen voordat er nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Een motie van ChristenUnie, SGP en CDA krijgt ruime steun in de Kamer. Met het voorstel moet een einde komen aan de gewoonte om bij een kabinetscrisis vrijwel automatisch naar de stembus te gaan.
Volgens de indieners is die praktijk een belangrijke oorzaak van de politieke onrust van de afgelopen decennia. Sinds 2000 is er maar één kabinet geweest dat de volledige vierjarige zittingsperiode heeft volgemaakt. Zeven kabinetten vielen in die periode vroegtijdig, waardoor het land telkens opnieuw naar de kiezer moest. De motie stelt dat zulke instabiliteit schadelijk is voor het ondernemingsklimaat en voor het vertrouwen van burgers in de politiek.
De indieners wijzen erop dat de meeste andere Europese landen veel minder vaak nieuwe verkiezingen uitschrijven. Ook provinciale staten en gemeenteraden zitten in Nederland gewoon de volle vier jaar uit, ongeacht wat er op landelijk niveau gebeurt. De motie wil dat die vierjarige termijn ook voor de Tweede Kamer het uitgangspunt wordt. Het gaat dus niet om het afschaffen van verkiezingen, maar om de volgorde: eerst kijken of er binnen de bestaande Kamer een meerderheid mogelijk is, daarna pas de kiezer opnieuw raadplegen.
Concreet wil de Kamer haar Reglement van Orde aanpassen. In de huidige tekst staat dat de Kamer na een vroegtijdige kabinetsval over een nieuwe formatie «kan» beraadslagen. Het voorstel vervangt dat woord door «zal», waarmee de Kamer verplicht wordt die mogelijkheid serieus te onderzoeken. Het verschil lijkt klein, maar het verplaatst de standaardreactie op een kabinetscrisis van de verkiezingscampagne naar het parlementaire overleg.
Formatie na een vroegtijdige val is in het verleden geen uitzondering geweest. Na de verkiezingsuitslag van 1963 werden bijvoorbeeld drie kabinetten gevormd, die van Marijnen, Cals en Zijlstra. Toen waren er al critici die vonden dat de wens van de kiezers daarbij onvoldoende werd gerespecteerd. Die discussie is dus niet nieuw en keert nu terug in het huidige debat over de rol van de Kamer bij kabinetsvorming.
Met de motie van de drie christelijke partijen krijgt het voorstel een concreet politiek draagvlak. Of de wijziging van het Reglement van Orde ook daadwerkelijk wordt doorgevoerd, moet nog blijken. In de praktijk zou de regeling betekenen dat bij een kabinetscrisis eerst wordt gekeken naar mogelijkheden binnen de bestaande Kamer, voordat het land in een verkiezingscampagne belandt. Voor de kiezers zou dat betekenen dat een nieuwe stemronde pas aan de orde is wanneer blijkt dat er geen werkbare meerderheid te vormen is.
9